75 jaar vrijheid Douwe Amels senior
Een ritueel voor,  Rituelen

Vrijheid geef je door

Het verhaal van mijn pake Douwe Amels

In het kader van 75 jaar bevrijding deel ik hier het verhaal van mijn Pake Douwe Amels, Makkum 1924 – 2011. Het Nationaal Comité heeft als ondertitel; Vrijheid geef je door. En dat wil ik, ik wil vrijheid doorgeven. Daarom vertel ik dit verhaal en dat blijf ik doen. Aan mijn kinderen, hun kinderen. Zodat ze niet vergeten hoe het is om in oorlog te leven. Dat ze weten dat het niet vanzelfsprekend is. En dat ze weten dat er offers zijn gebracht voor onze vrijheid. Ik voel het als mijn plicht de vrijheid door te geven.

Het interview – 20 jaar geleden opgenomen

Als meisje van 15, nu precies twintig jaar geleden, interviewde ik mijn Pake over zijn jaren in de oorlog voor een werkstuk dat ik zou maken voor geschiedenis. Ik wist dat hij in de oorlog actief geweest maar ik wist niet precies wat hij gedaan had. Het werd een bijzondere middag. Pake vertelde mij zijn hele oorlogsverhaal. Het was voor het eerst dat hij dat hele verhaal zo aan iemand vertelde. Het was er altijd met korte anekdotes en in losse flarden uitgekomen.

Over een zoekgeraakt cassettebandje

Het interview heb ik opgenomen en het cassettebandje is jaren zoek geweest. Een jaar of wat geleden vond mijn moeder het en nog wat jaren later heb ik het zelf gedigitaliseerd. Al die tijd heb ik het niet kunnen, durven, willen beluisteren. Tot nu.

Het is tijd om dit verhaal te vertellen en de vrijheid door te geven

75 jaar na de bevrijding heb ik het interview teruggeluisterd. En ik ben met terugwerkende kracht zó trots, dankbaar ook, want het had niet veel gescheeld of Pake was slachtoffer geworden van de razzia op 7 april 1945 in Makkum. Ik realiseer me dat er zoveel keuzes zijn die je kan maken in oorlogstijd. Dat er geen juiste beslissing is. Daarom vind ik het wel heel stoer dat Pake als jonge jongen onderdeel uitmaakte van het verzet. Op mijn vraag hoe hij daarin belandde omdat dat toch wel heel gevaarlijk was: ‘Ja, wat is gevaarlijk?’. Werken voor de Duitsers was ook gevaarlijk, thuis onderduiken was ook gevaarlijk. Dit was voor hem de enige optie.

Pake heeft als jonge jongen zijn leven gewaagd voor onze vrijheid. Hij deed het omdat het voor hem niet anders kon. Bij deze vertel ik het verhaal van mijn Pake Douwe. Het is een prachtig verhaal over hoe moed, toeval en geluk een grote rol speelden in de oorlogsjaren 1940-1945.

Bij deze geef ik de vrijheid door

Het is mei 1940, de oorlog breekt uit. Pake is op dat moment 15 jaar oud en woont in Makkum waar hij zijn hele leven blijft. De eerste jaren merkt hij nog niet zoveel van de oorlog, hij werkt op de scheepswerf van zijn vader. Mei 1943 krijgt hij net als alle jongemannen tussen de 18 en 35 jaar een oproep voor de Arbeidseinsatz. Hij moet aan het werk voor de Duitsers. Vanaf het eerste moment is duidelijk: ‘Dat ga ik niet doen’.

Onderduiken zonder ausweis, niet ongevaarlijk

Thuisblijven kan niet. En binnenblijven en stilzitten is voor hem geen optie, dat zit niet in zijn aard. Dus hij duikt onder. Via het netwerk van zijn vader kan hij aan de slag als hulpjongen op een binnenvaartschip. Hij vaart heel Nederland door. Dat is best spannend, want hij heeft geen ausweis. Als je wordt aangehouden en je kan je niet identificeren dan heb je een probleem. Via wederom het netwerk van zijn vader krijg hij het voor elkaar om zich te laten registreren alsof hij is geboren in Muiden en hij krijgt een blauw schippersausweis. Het beste dat er is. Met een schippersausweis kan je je door Nederland vrij bewegen.

Tijd voor een nieuw plan en een portie geluk

Na driekwartjaar begint hij het zat te worden. De schipper maakt handig gebruik van de situatie – betaalt hem niet (want onderduiker, hij heeft geen keus) en er is altijd net te weinig te eten. Zo heeft hij er geen zin in. Het is inmiddels 1944. Hij gaat via een omweg terug naar Makkum en duikt onder bij zijn ouders. Al snel wordt duidelijk dat dat niet meer kan. Op een ochtend wil hij om 7 uur de deur even uit voor een ommetje. Hij stuit meteen op een groepje Duitse soldaten en hun commandant. Het is nooit duidelijk geworden wat ze kwamen doen. Kwamen ze voor zijn oudere broer die thuis ondergedoken zat? Kwamen ze voor Pake?

De Duitsers hebben beet, denken ze… Je mag pas om 8 uur de deur uit, en bovendien is Pake boven de 18 en niet aan het werk. Dit klopt niet, dus hij moet mee naar de kazerne op de kop van de afsluitdijk. Daar wordt hij ondervraagd en zijn papieren worden gecontroleerd. Dat blauwe ausweis is de redding. ‘Waar is het schip dan waarop je werkt?’. ‘Dat ligt in Heerenveen’ bluft hij. Ze bellen naar Haarlem om de geldigheid van het Ausweis te controleren. Dat is in orde. En dat schip? Ze geloven hem op zijn blauwe ogen. En om 9 uur is hij weer thuis. Het is duidelijk, hij kan hier niet langer blijven.

Het Makkums verzet rondom de afsluitdijk

De driekwartjaar die volgen tot het einde van de oorlog duikt hij onder op verschillende boerderijen in de buurt. Vanuit het verzet helpt hij bij wapendroppings en bewaakt hij bruggen om zo de soepele doorgang van de geallieerden veilig te kunnen stellen.

Boerderijen in Friesland zijn perfect voor de onderduik. Als er Duitsers komen dan zie je ze van veraf aankomen en kun je vluchten. En dat is nodig.  Want op 7 april houdt de bezetter een razzia in Makkum als poging om het verzet op te rollen. Pake vlucht vanuit een boerderij, middenin de nacht, dwars door de weilanden. Hij ziet de Duitsers aankomen, en verschuilt zich tussen het riet in de sloot. Op het moment dat ze te dichtbij komen duikt hij onderwater. Uiteindelijk naderen ze hem op drie meter. En ze draaien om. Nat en verkleumd tot op het bot weet hij te ontkomen. Later hoort hij dat zes van zijn maten niet zoveel geluk hebben gehad, zij worden gemarteld en daarna gefusilleerd.

Elf dagen later, op 18 april 1945, wordt Makkum bevrijdt.

Nawoord

Als jong meisje had ik door dat het bijzonder was wat Pake mij vertelde. Kwetsbaar ook. Het is iets dat hij zijn hele leven met zich mee heeft gedragen. Tot aan zijn dood heeft hij Duitsers ‘moffen’ genoemd, ook de watersportende Duitsers die hij en Beppe tegenkwamen op vakanties met de boot.

Door zijn verhaal nu nogmaals te horen en te herleven realiseer ik me hoe bijzonder het is wat hij heeft gedaan. Wat een bijzonder moedige man het was en dat het niet vanzelfsprekend was welke keuzes hij maakte. Voor hem voelde het alsof hij geen keus had. Hij deed het gewoon. En het lukte. Soms met wat geluk, vaak ook met bluf en moed.

Vrijheid is niet vanzelfsprekend

Ik realiseer me hoe het leven sowieso aan elkaar hangt van deze factoren. Geluk hebben we altijd een beetje nodig. En soms kunnen we met wat eigenschappen van onszelf het geluk een handje helpen. Pake was niet bang. Dat heeft hem gered. Want als ze hem hadden gevonden in die sloot dan had ik hier niet gezeten. Dan was hij daarbij geweest.

En ik weet hoe zwaar het voor hem was. Zo heeft hij pas later in zijn leven de herdenking van de razzia in Makkum bezocht. Eerder kon hij dat niet.

Nog meer reden om dankbaar te zijn voor de vrijheid van nu. En de helden van toen te herdenken. Al zouden ze dat zelf nooit zo zeggen. Helden zijn het.

Geef vrijheid door!

Voor mij is duidelijk; ik wil dit nooit vergeten en ik geef de vrijheid door. Omdat steeds minder mensen het uit eerste hand kunnen doorgeven doe ik het en dat blijf ik doen. Door het verhaal van mijn Pake, de oerpake van mijn kinderen te blijven vertellen. Hoe moedig hij was. Dat hij heeft gevochten voor onze vrijheid. Dat je vrijheid moet fieren, want wat ben ik trots.

Daarom herdenk ik op 4 mei en fier ik op 5 mei de vrijheid

Zodat zij op hun beurt de vrijheid door kunnen geven aan de vele generaties na ons.

Opdat wij nooit vergeten!

Zelf de vrijheid doorgeven?

Ik maakte voor 4 mei en 5 mei een herdenkingsritueel dat je zelf kan doen. Om thuis bewust stil te staan bij dodenherdenking nu alle openbare herdenkingen worden afgelast. En om op 5 mei bewust de vrijheid te vieren. Doe mee, en deel jouw verhaal met de hashtag #vrijheidgeefjedoor